سیستیک فیبروزیس (CFTR)

  • نوشته شده توسط mehraban
  • 28 / 06 / 1400

سیستیک فیبروزیس یک بیماری ژنتیکی بسیار جدی است که به سیستم تنفسی و گوارشی، آسیب شدیدی وارد می‌کند. این بیماری می‌تواند زندگی فرد مبتلا را تهدید کند و به‌طورمعمول افراد مبتلا، طول عمر کوتاه‌تری نسبت به دیگران دارند. ازآنجایی‌که سیستیک فیبروزیس یک اختلال ژنتیکی است برای تشخیص جهش ژن مرتبط با آن از آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) استفاده می‌شود. در ادامه با این موضوع بیشتر آشنا می‌شوید.

سیستیک فیبروزیس چیست؟

همانطور که مطرح شد سیستیک فیبروزیس می‌تواند به سیستم تنفسی و گوارشی آسیب وارد کند. این آسیب اغلب نتیجه تجمع مخاط غلیظ و چسبنده در اندام‌ها است. شایع‌ترین اندام‌های آسیب‌دیده شامل ریه‌ها، لوزالمعده، کبد و روده‌ها می‌شوند. به همین دلیل تشخیص آن با آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) ضروری است.

سیستیک فیبروزیس، سلول‌های تولیدکننده عرق، مخاط و آنزیم‌های گوارشی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. معمولا، این مایعات ترشح‌شده مانند روغن‌زیتون رقیق و صاف هستند. آن‌ها اندام‌ها و بافت‌های مختلف را چرب می‌کنند و از خشکی یا عفونت آن‌ها جلوگیری می‌کنند اما در افرادی که به سیستیک فیبروزیس مبتلا هستند، ژن معیوب باعث می‌شود این مایعات غلیظ و چسبنده شوند.

در این شرایط، به‌جای اینکه مایعان نقش روان کننده داشته باشند لوله‌ها و مجاری بدن را مسدود می‌کنند. این مسئله می‌تواند منجر به مشکلات تهدیدکننده زندگی مثل عفونت، نارسایی تنفسی و سوءتغذیه شود. در حال حاضر، آزمایش‌های تشخیصی سیستیک فیبروزیس (CFTR) و روش‌های درمانی آن پیشرفت بسیار زیادی کرده‌اند و افراد مبتلا به این بیماری می‌توانند تا 40 یا 50 سالگی زنده بمانند.

نشانه‌های سیستیک فیبروزیس چیست؟

نشانه‌های این بیماری در هر فرد و با توجه به‌شدت بیماری می‌تواند تا حدودی متفاوت باشد. سن بروز علائم نیز معمولا متفاوت است. علائم ممکن است در دوران نوزادی ظاهر شوند، اما در برخی از افراد، علائم ممکن است تا بعد از بلوغ یا حتی دیرتر ظاهر نشوند. هر چقدر زمان می‌گذرد این علائم ممکن است بهتر شوند یا تشدید شوند.

یکی از اولین نشانه‌های سیستیک فیبروزیس طعم به‌شدت شور پوست است. والدین کودکان مبتلا به این بیماری گزارش می‌کنند که وقتی فرزندشان را می‌بوسند متوجه این طعم می‌شوند. سایر علائم سیستیک فیبروزیس ناشی از عوارض این بیماری در ریه‌ها، لوزالمعده، کبد و سایر اندام‌های غده‌ای است.

مشکلات تنفسی

مخاط غلیظ و چسبناک مرتبط با سیستیک فیبروزیس اغلب منجر به انسداد راه‌های عبور هوا به داخل و خارج از ریه‌ها می‌شود. این مسئله می‌تواند علائم زیر را ایجاد کند:

  • خس‌خس کردن
  • سرفه مداوم همراه با خلط
  • تنگی نفس، به‌ویژه در هنگام ورزش
  • عفونت‌های مکرر ریه
  • گرفتگی بینی
  • گرفتگی سینوس‌ها

مشکلات گوارشی

مخاط غیرطبیعی همچنین می‌تواند راه‌هایی که آنزیم‌های تولیدشده از طریق آن‌ها توسط لوزالمعده به روده کوچک منتقل می‌شوند را مسدود کند. روده بدون این آنزیم‌های گوارشی نمی‌تواند مواد مغذی لازم غذاها را جذب کند که درنتیجه علائم زیر ممکن است ایجاد شوند:

  • مدفوع لیز و بدبو
  • یبوست
  • حالت تهوع
  • تورم شکم
  • از دست دادن اشتها
  • مشکل در افزایش وزن کودکان
  • تاخیر در رشد کودکان

چه عواملی در سیستیک فیبروزیس نقش دارند؟

سیستیک فیبروزیس درنتیجه نقص در ژن تنظیم‌کننده هدایت تراغشایی فیبروز سیستیک یا ژن CFTR ایجاد می‌شود. این ژن حرکت آب و نمک به داخل و خارج سلول‌های بدن را کنترل می‌کند. جهش ناگهانی یا تغییر در ژن CFTR باعث می‌شود مخاط بدن غلیظ‌تر و چسبناک‌تر از حد معمول شود که این مخاط غیرطبیعی در بخش‌های مختلف بدن تجمع پیدا می‌کنند.

نقایص مختلفی می‌توانند بر ژن CFTR تاثیر بگذارند. نوع نقص با شدت سیستیک فیبروزیس ارتباط دارد و ژن آسیب‌دیده از والدین به کودک منتقل می‌شود. اگر کودک تنها یک نسخه از ژن معیوب را به ارث ببرد به این بیماری مبتلا نمی‌شود اما او به‌هرحال حامل ژن معیوب است و می‌تواند ژن را به فرزندان خود منتقل کند. آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) به تشخیص جهش این ژن کمک می‌کند.

سیستیک فیبروزیس چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سیستیک فیبروزیس مستلزم وجود علائم بیماری و اختلال عملکرد اندام‌هاست. معمولا نتایج غیرطبیعی تست کلرید عرق نشان‌دهنده جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) است. سایر آزمایشات تشخیصی در ادامه مطرح شده‌اند.

آزمایش تریپسینوژن ایمنوراکتیو (IRT)

آزمایش تریپسینوژن ایمنوراکتیو (IRT) یک آزمایش غربالگری استاندارد برای نوزادان است که از طریق آن سطوح غیرطبیعی پروتئین IRT در خون ارزیابی می‌شود. سطح بالای IRT می‌تواند نشانه سیستیک فیبروزیس باشد اما برای تشخیص تایید آزمایش‌های بیشتری لازم است.

تست کلرید عرق

تست کلرید عرق رایج‌ترین آزمایش برای تشخیص سیستیک فیبروزیس است. در این آزمایش افزایش نمک در عرق بررسی می‌شود و در آن از یک ماده شیمایی استفاده می‌شود که در صورت تحریک الکترونیکی ضعیف موجب تعریق پوست می‌شود. عرق روی یک پد یا کاغذ جمع‌آوری می‌شود و سپس تجزیه‌وتحلیل می‌گردد. اگر عرق شورتر از حالت معمول باشد فرد تشخیص سیستیک فیبروزیس می‌گیرد.

آزمایش خلط

در طول این آزمایش، پزشک نمونه‌ای مخاط را در جهت بررسی وجود عفونت ریه موردبررسی قرار می‌دهد. این آزمایش همچنین می‌تواند انواع میکروب‌های موجود را نشان دهد و تعیین کند که کدام آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند به درمان کمک کنند.

اشعه ایکس قفسه سینه

اشعه ایکس قفسه سینه به شناسایی تورم ریه‌ها به دلیل انسداد مجاری تنفسی کمک می‌کند.

سی‌تی‌اسکن

سی‌تی‌اسکن با استفاده از اشعه ایکس، تصاویر دقیقی از بدن ایجاد می‌کند. این تصاویر به پزشک کمک می‌کند تا ساختارهای داخلی مانند کبد و لوزالمعده را مشاهده کند و ارزیابی کند که این اندام‌ها در اثر بیماری چقدر آسیب دیده‌اند.

تست عملکرد ریوی (PFT)

تست عملکرد ریوی (PFT) تعیین می‌کند که آیا ریه‌های شما به‌درستی کار می‌کنند یا خیر. این آزمایش می‌تواند میزان دم و بازدم و نحوه انتقال اکسیژن توسط ریه به سایر بخش‌های بدن را ارزیابی کند. هرگونه ناهنجاری در این عملکردها می‌تواند نشان‌دهنده ابتلا به سیستیک فیبروزیس باشد.

 

 

دلایل استفاده از آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) چیست؟

آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) می‌تواند برای غربالگری نوزادان استفاده شود و افراد مبتلا به سیستیک فیبروزیس یا ناقلان این بیماری را تشخیص دهد. این آزمایش ممکن است بعد از نتیجه مثبت آزمایش‌هایی مانند آزمایش تریپسینوژن ایمنوراکتیو (IRT) و تست کلرید عرق انجام شود تا تشخیص سیستیک فیبروزیس تایید شود.

این آزمایش می‌تواند به‌عنوان بخشی از آزمایش‌های قبل از تولد در نظر گرفته شود تا مشخص شود آیا والدین ناقل ژن CFTR هستند و بنابراین، ممکن است این ژن را به فرزند خود منتقل کنند یا خیر. این آزمایش معمولا در طی مراحل زیر انجام می‌شود:

  • معمولا ابتدا مادر آزمایش می‌شود. اگر مادر حامل ژن نباشد هر فرزندی که داشته باشد حداکثر ممکن است از طرف پدر ژن را به ارث ببرد. بنابراین، پدر آزمایش نمی‌شود.
  • اگر نتیجه آزمایش مادر مثبت شود همسر و اعضای خانواده او نیز باید تست دهند.

همه افرادی که ناقل ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) هستند باید مشاوره ژنتیک دریافت کنند. علاوه بر این، افرادی که سابقه خانوادگی این بیماری دارند نیز باید مشاوره ژنتیک بگیرند. اگر هر دو والد ناقل ژن باشند آزمایش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) می‌تواند برای تشخیص بیماری قبل از تولد استفاده شود. با استفاده از روش‌هایی مثل آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای کوریونی، DNA جنین دریافت و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار می‌گیرد. اگرچه این روش‌ها تهاجمی هستند اما برای تشخیص ژن CFTR در جنین ضروری هستند.

آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) چه زمانی انجام می‌شود؟

ممکن است این آزمایش در موارد زیر تجویز شود:

  • زمانی که شما یا همسرتان می‌خواهید بچه‌دار شوید
  • در سه‌ماهه اول بارداری یا اولین مراجعه به پزشک در زمان بارداری
  • وقتی یکی از خویشاوندان نزدیک شما به سیستیک فیبروزیس مبتلاست
  • برای نوزاد بلافاصله پس از به دنیا آمدن
  • وقتی نتیجه آزمایش تریپسینوژن ایمنوراکتیو (IRT) و تست کلرید عرق شما مثبت می‌شود

اگر فردی علائم و نشانه‌های زیر را دارد لازم است آزمایش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) را بدهد:

  • عرق به‌شدت شور
  • عفونت‌های تنفسی مکرر، مانند برونشیت یا ذات‌الریه
  • خس‌خس سینه و تنگی نفس
  • اسهال مداوم یا مدفوع بد بو و لیز
  • تاخیر در رشد یا مشکل در افزایش وزن
  • کمبود ویتامین و سوءتغذیه
  • ناباروری در مردان

آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) چگونه انجام می‌شود؟

اگر آزمایش بر روی نوزاد انجام می‌شود نمونه خون از پاشنه او دریافت می‌شود. برای کودکان بزرگتر یا بزرگسالان، نمونه خون از طریق ورید بازو دریافت می‌شود. گاهی اوقات نیز ممکن است با استفاده از روش سواب باکال، نمونه‌ای از سلول‌های موجود در داخل گونه جمع‌آوری شود. برای آزمایش دوران بارداری نیز از آزمایش آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای کوریونی استفاده می‌شود.

 

نتیجه آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) چگونه است؟

نتایج آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) باید در ارتباط با علائم و نشانه‌ها، معاینه فیزیکی و همچنین سابقه پزشکی و خانوادگی، پیشینه قومی و سایر آزمایشات فرد تفسیر شود. اگر در آزمایش، دو نسخه از جهش ژنی شناسایی شود فرد مبتلا به سیستیک فیبروزیس تشخیص داده می‌شود. بااین‌حال، این آزمایش نمی‌تواند شدت علائم را پیش‌بینی کند. افرادی که جهش یکسانی دارند ممکن است علائم کاملا متفاوتی داشته باشند.

اگر در آزمایش، یک نسخه از جهش را نشان داده شود یا نتیجه منفی باشد و فرد مورد آزمایش علائم و نشانه‌های بیماری را داشته باشد ممکن است آزمایش‌های بیشتری برای ارزیابی عملکرد اندام او انجام شود. ممکن است فرد به نوع نادری از سیستیک فیبروزیس مبتلا باشد که در آزمایش تشخیص داده نشده باشد یا ممکن است دچار بیماری ریه یا لوزالمعده باشد. از سوی دیگر، افراد ناقل نیز ممکن است علائم سیستیک فیبروزیس را تجربه کنند.

اگر در آزمایش، یک نسخه از جهش تشخیص داده شود و فرد علائمی نداشته باشد به‌احتمال‌زیاد ناقل ژن بیماری است. اگر فردی به‌عنوان حامل ژن تشخیص داده شود لازم است خواهر و برادرهای او نیز تست بدهند و از وضعیت خود آگاه شوند. اگر نتایج آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) منفی شود و فرد نیز هیچ‌گونه علائم و نشانه‌هایی نداشته باشد، به‌احتمال‌زیاد او به بیماری مبتلا نیست و ناقل آن نیز نیست. بااین‌حال، هنوز این خطر جزئی وجود دارد که فردی که نتیجه تست او منفی است ناقل جهش نادری باشد که با آزمایش مشخص نمی‌شود.

آیا آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) همه علل بیماری را تشخیص می‌دهد؟

خیر. تاکنون، بیش از 2000 جهش مختلف ژن CFTR شناسایی شده است. بااین‌حال، برخی از این جهش‌ها شایع‌تر از سایر جهش‌ها هستند. برخی از آزمایشگاه‌ها 23 مورد از شایع‌ترین جهش‌ها را موردبررسی قرار می‌دهند اما برخی آزمایشگاه‌ها تا 100 جهش یا بیشتر را ارزیابی می‌کنند. بااین‌حال، حتی این آزمایش‌ها نیز همه موارد جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) را تشخیص نمی‌دهند.

سیستیک فیبروزیس چگونه درمان می‌شود؟

اگرچه هیچ درمانی برای سیستیک فیبروزیس وجود ندارد اما برخی روش‌ها می‌توانند به تسکین علائم و کاهش خطر عوارض کمک کنند. در ادامه با این روش‌ها آشنا می‌شوید.

دارودرمانی

  • آنتی‌بیوتیک‌ها: آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند به درمان عفونت ریه و پیشگیری از ابتلای مجدد به عفونت کمک کنند. این داروها معمولا به‌صورت شربت، قرص یا کپسول تجویز می‌شوند. در موارد شدیدتر ممکن است از تزریق آنتی‌بیوتیک‌ها نیز استفاده شود.
  • داروهای رقیق‌کننده مخاط: این داروها موجب رقیق شدن مخاط و کاهش چسبندگی آن می‌شوند. از سوی دیگر، به شما کمک می‌کنند که مخاط را با سرفه از ریه‌های خود خارج کنید. این امر به‌طور قابل‌توجهی عملکرد ریه‌ها را بهبود می‌بخشد.
  • داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs): این داروها نقش محدودی در کاهش التهاب مجاری تنفسی دارند. این داروها برای افراد 6 تا 17 ساله که عملکرد ریه آن‌ها خوب است توصیه می‌شود و برای افرادی که دچار اختلال شدید در عملکرد ریه هستند یا بالای 18 سال سن دارند توصیه نمی‌شود.
  • برونکودیلاتورها: این داروها عضلات اطراف لوله‌هایی که موجب بردن هوا به ریه‌ها می‌شوند را شل می‌کنند که این امر موجب افزایش جریان هوا می‌شود.
  • تعدیل‌کننده‌های ژن تنظیم‌کننده هدایت تراغشایی فیبروز سیستیک: این داروها موجب بهبود عملکرد ژن CFTR معیوب می‌شوند. این داروها پیشرفت مهمی در مدیریت بیماری سیستیک فیبروزیس محسوب می‌شوند، زیرا عملکرد ژن جهش‌یافته CFTR را بیشتر از پیامدهای بالینی آن مورد هدف قرار می‌دهند.

روش‌های جراحی

  • جراحی روده: این جراحی یک روش اورژانسی است که برای برداشتن قسمتی از روده انجام می‌شود و به رفع انسداد روده کمک می‌کند.
  • لوله تغذیه. فیبروز کیستیک ممکن است موجب مشکل در هضم غذا شود و اجازه جذب مواد مغذی بدن را ندهد. در این شرایط ممکن است لوله تغذیه از بینی وارد بدن فرد شود یا مستقیما با جراحی وارد معده شود.
  • پیوند دو ریه: وقتی مدیریت پزشکی نتواند به‌تنهایی سلامت ریه و عملکرد بدن را به‌خوبی حفظ کند، پیوند دو ریه می‌تواند طول و کیفیت زندگی فرد مبتلا را بهبود ببخشد.

فیزیوتراپی قفسه سینه

فیزیوتراپی قفسه سینه به رقیق شدن مخاط غلیظ در ریه‌ها کمک می‌کند و سرفه آن را آسان‌تر می‌کند. این روش به‌طورمعمول یک تا چهار بار در روز انجام می‌شود. ممکن است برای پاک‌سازی مخاط از دستگاه‌های مکانیکی نیز استفاده شود.

مراقبت در منزل

فیبروز کیستیک می‌تواند مانع جذب مواد مغذی غذاها توسط روده‌ها شود. به همین دلیل، اگر مبتلا به فیبروز کیستیک هستید، ممکن است نسبت به سایر افراد به کالری روزانه بیشتری نیاز داشته باشید. همچنین ممکن است پزشک توصیه کند که با هر وعده غذایی کپسول آنزیم لوزالمعده مصرف کنید. همچنین ممکن است پزشک، مصرف آنتی‌اسیدها، مولتی‌ویتامین‌ها و رژیم غذایی سرشار از فیبر و نمک را به شما توصیه کند. اگر فیبروز کیستیک دارید، نکات زیر را رعایت کنید:

  • مایعات فراوان بنوشید، زیرا مایعات می‌توانند مخاط ریه‌ها را رقیق کنند.
  • به‌طور منظم ورزش کنید تا مخاط موجود در مجاری تنفسی از بین بروند. پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و شنا گزینه‌های بسیار مناسبی هستند.
  • در صورت امکان از سیگار کشیدن اجتناب کنید زیرا سیگار کشیدن باعث تشدید علائم می‌شود.
  • واکسن آنفلوانزا و ذات‌الریه را به‌طور مرتب دریافت کنید.

 

 

درنهایت، بیماری سیستیک فیبروزیس قابل‌پیشگیری نیست اما آزمایش ژنتیک برای زوج‌هایی که این بیماری را دارند یا خویشاوندانی مبتلا به این بیماری دارند ضروری است. آزمایش جهش ژن سیستیک فیبروزیس (CFTR) می‌تواند خطر ابتلای کودک به سیستیک فیبروزیس را تعیین کند. همچنین، اگر باردار هستید و نگران ابتلای فرزندتان به این بیماری هستید لازم است این آزمایش را بدهید.

 

 

‍‍